«ئويغانغان زېمىن»، «ئانا يۇرت» رومانلىرىدا تىلغا ئېلىنغان، ۋەتەنپەرۋەر، دانا، قەيسەر ھەم مىللى ئازادلىق ھەرىكەتلىرىمىزنىڭ يولباشچىسى خوجىنىياز ھاجىمنىڭ يېقىن سەبدىشى نەمەت خەلپەت مىلادى 1888– يىلى 5– ئاينىڭ 20– كۈنى تۇرپان لۈكچۈندە بىر دېھقان ئائىلىسىدە دۇنيا كەلگەن.

تولۇق تېكستى...

نورۇزنى بايرام قىلىش (3– ئاينىڭ 20—22– كۈنلىرىنى) قەدىمكى زامانلاردىلا شەكىللىنىشكە باشلىغان شەرق خەلقلىرىنىڭ بىر خىل ئەنئەنىسىدۇر. نورۇزنىڭ خاسىيىتى ھەققىدە تۈرلۈك رىۋايەتلەر بار.

يازما تارىخىي مىراسلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، نورۇزنى بايرام قىلىش ئادەتلىرى قەدىمكى ئىرانلىقلاردا، ئەھمەنىلەر دەۋرىدىن (مىلادىدىن ئىلگىرى 588—330– يىللار) باشلاپ ئادەتكە ئايلانغان.

تولۇق تېكستى...

شەرقتىكى يات ئەللەردە ياشايدىغان، ئۇيغۇرلار بىلەن تارىخىي تۇققانچىلىقى بار، دەپ قارىلىدىغان توپلار ئىچىدە خۇنەندىكى جيەن剪 فامىلىلىكلەرنى بىلىدىغانلار ئاز ئەمەس. يېقىندىن بېرى خۇنەننىڭ ميەنچى ناھىيىدىكى ليۇ فامىلىلىك بىر توپنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن تۇققانچىلىقى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەنلەر بولدى.

تولۇق تېكستى...

مىلادى 13– ئەسىردە ھازىرقى تاشقى موڭغۇلىيىدە باش كۆتۈرۈپ چىققان موڭغۇللار ئۆزىدىن بۇرۇن بۇ يەردە ھۆكۈم سۈرگەن ھەر قانداق بىر مىللەتكە سېلىشتۇرغاندا، ھەربىي كۈچ جەھەتتە ناھايىتى ئۈستۈن سەۋىيىدە ئوتتۇرىغا چىققان. ئۇلارنىڭ ھەربىي كۈچ– قۇدرىتى ئاسىيا ۋە ياۋروپا تارىخىدا ناھايىتى چوڭ بىر بۇرۇلۇش ياسىغان. موڭغۇللارنى مانا شۇنداق بۈيۈك بىر مىللەتكە ئايلاندۇرغان كۈچ بولسا، تۈرك قەبىلىسىدىن كېلىپ چىققان چىڭگىزخاننىڭ ئەقىل – پاراسىتى بىلەن ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرگەن مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتى ۋە بۇ مىللەتلەرنىڭ ساداقەت بىلەن كۈچ بىرىشى ئىدى. مىلادى 13– ئەسىردە موڭغۇللار مەدەنىيەت جەھەتتە ناھايىتى ئاجىز ۋە گۈدەك مىللەت بولۇپ، سىياسىي ۋە ھەربىي ئىشلار جەھەتتە قابىل ۋە ئىقتىدارلىق كىشىلەرگە ناھايىتى مۇھتاج ئىدى. شۇڭا، چىڭگىزخان دۆلەتنى ئۈنۈملۈك كونترول قىلىش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن، قايسى مىللەت بولىشىدىن قەتئىينەزەر، ئىرق ۋە دۆلەت تەۋەلىكى سۈرۈشتۈرمەستىن، ئەقىل – پاراسەتلىك، ئىقتىدارلىق، تەدبىرلىك ۋە ساداقەتمەن بولسىلا، شۇ كىشىنى ئەتىۋارلاپ ئىشلەتكەن. ئۇنىڭ ئەۋلاتلىرىمۇ بۇ يولنى تۇتقان. شۇڭا، ئۇيغۇرلار، قارلۇقلار، قاڭلىلار، قىتانلار، خەنزۇلار، پارسلار، ئەرەبلەر، قىپچاقلار ۋە ئىتالىيانلاردىن نۇرغۇن كىشىلەر چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ پايتەختى ۋە باشقا مۇھىم شەھەرلىرىدە سىياسىي، ھەربىي، مالىيە، ئىقتىساد، پەن، مائارىپ، بىناكارچىلىك، سەنئەت قاتارلىق تۈرلۈك ساھالەردە مۇھىم ۋەزىپىلەرگە قويۇلغان. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلاردىن موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ دۆلەت ئىشلىرىنى باشقۇرۇشقا ۋە موڭغۇللارغا مەدەنىيەت ئۈگىتىشكە تەكلىپ قىلىنغان كىشىلەر ئەڭ كۆپ بولۇپ، ئۇيغۇرلار موڭغۇللارنىڭ «ئۇستازى»غا ئايلانغانىدى. (ر.گروسسېت: «بوزقىر ئىمپېرىيىسى»، تۈركچە، 132– بەت)

تولۇق تېكستى...

13 – ئەسىرنىڭ دەسلىپىدە، چىڭگىزخان چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى يايلاقلارنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ئەمەلىي كۈچى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ۋاقىتتا، غەربىي يۇرت ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كەڭ رايونلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان غەربىي لياۋ خانلىقى (1211 — 1124) كۈندىن – كۈنگە زاۋاللىققا يۈزلەندى، پادىشاھ جرۇغۇ ئوردىدا ھاكىمىيەت بىلەن كارى بولماي ئەتىدىن – كەچكىچە كەيپ – ساپاغا بېرىلىپ راھەت – پاراغەتتە كۈن ئۆتكۈزۈپ، پۇقرالار ۋە تەۋە ئەللەرنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىشنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتتى. ئىدىقۇت ئۇيغۇر دۆلىتى قاتارلىق قارام ئەللەر خەلقلىرىنىڭ ئىدىيىسىدە ئۆزگىرىش يۈز بەردى.

تولۇق تېكستى...

«كارىز» دېگەن سۆزنى ئاڭلىغان كىشىنىڭ كۆز ئالدىغا سۈپسۈزۈك سۇلىرى شىلدىرلاپ ئېقىۋاتقان ئېرىق ۋە بۈككىدە دەرەخلەر بىلەن ئورالغان زۇمرەتتەك سۈزۈك كۆل كۆز ئالدىغا كېلىدۇ. كارىزچىلىق ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بولۇپمۇ، تۇرپان ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئۇزاق تارىخى تەرەققىيات جەريانىدا تۇرپاننىڭ ھۆل – يىغىن ئاز، قۇرغاق ئىسسىق، دەريا ئېقىنلىرى ئاز، يەر يۈزى شىمالىي ۋە شەرقىي ئېگىز بولۇشتەك ئالاھىدىلىككە ئاساسىدا كەشىپ قىلغان ئۆلمەس مىراسى.

تولۇق تېكستى...

ھەممىمىزگە مەلۇم كارىز ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ سۇ ئىنشائاتى بولۇپلا قالماي، مەدەنىيەت مىراسى. كارىز بىلەن تۇرپان چەمبەرچاس باغلىنىشتەك «كارىز» دېگەن سۆز چىقىشى ھامان كىشى كاللىسىغا «تۇرپان» دېگەن ئوقۇم كېلىدۇ. دەرھەقىقەت تۇرپان ئۆزىنىڭ ئۇلۇغ مەدەنىيەتلىرى بىلەن دۇنياغا مەشھۇردۇر. «تۇرپاننىڭ ئۈزۈمى داڭلىق ... تۇرپان ئۈزۈمى بىلەن دۇنياغا تونۇلدى ... » دېيىشىدىكەن، بىراق، ئۈزۈم (تەك) تۇپراق ماس كەلگەن جايلاردا ئۆسۈۋېرىدۇ. ئۈزۈم قارا دېڭىز بويلىرىدىنمۇ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋادىلىرىدىنمۇ، چاڭجىياڭ، خۇاڭخې دېلتىلىرىدىمۇ ئۆسىدۇ. ۋاقتى كەلگەندە بىز ئۈزۈمنى سىرتتىن ئېلىپ كېلىپ يېسەكمۇ بولىدۇ، ھەتتا يېمىسەكمۇ بولىدۇ. ئەمما، ھېچ يەردىن ئېلىپ كەلگىلى بولمايدىغان مەدەنىي مىراسلىرىمىزنى قوغدىمىساق زادى بولمايدۇ.

تولۇق تېكستى...

كارىزچىلىق بىز ئۇيغۇر خەلقىگە ئاتا مىراس . ئۇزاق تارىخلاردىن بۇيان، بىزنىڭ ئاتا – بوۋىلىرىمىز ئۇزاق مۇددەتلىك تېرىقچىلىق ھاياتىدا سۇ ئىنشائاتلىرىنى قۇردى. ئۆستەڭ قاناللىرىنى قېزىپ، سۇ كەمچىل جايلارغا سۇ باشلاپ، يۇرتنى كۆكەرتىپ ئۆزلىرىنىڭ ئەقىل – پاراسىتىنى نامايان قىلدى. بىپايان بىنەمنى كۆكەرتىش ئۈچۈن قۇدۇقلارنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ، يەر ئاستىدىكى تاتلىق سۇنى يەر يۈزىگە باشلاپ، تەبىئەت قوينىنى ياشناتتى.

تولۇق تېكستى...

يەرناملارنىڭ تەرجىمىسىدە شۇ جاينىڭ ئەسلى نامىنى قايسى تىلدا ئاتالغان بولسا، شۇ بويىچە تەرجىمە قىلىنىشى خەلقئارادا ۋە دۆلىتىمىزدە تەكىتلىنىۋاتقان مۇھىم مەسىلە. مەسىلەن: بىز چاڭجىياڭ دەرياسىنى (长江) ھەرگىزمۇ تەرجىمىسى بويىچە «ئۇزۇن دەريا» دېمەيمىز. بۇنداق مىساللار ناھايىتى كۆپ. بىز دونيا خەرىتىسىگە قارايدىغان بولساق ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ يەرناملىرىدىن شۇ دۆلەتتىكى مىللەتلەرنىڭ تىلى بويىچە ئاتىلىدۇ ۋە تەرجىمىسىمۇ شۇ تىلنىڭ تاۋۇش ئالاھىدىلىكى بويىچە تەرجىمە قىلىنغان. مەسىلەن: بىز (نەۋ يورك)نى ئۇيغۇرچە (نيۇيروك) دەپ ئاھاڭ بويىچە ئاتىدۇق. ھەرگىزمۇ (نەۋ يورك) نىڭ تەرجىمىسى بويىچە دەپ ئاتىمىدۇق، بەلكى شۇ ئىنگلىز تىلىنىڭ ئاھاڭ تەرجىمىسى بويىچە ئاتىدۇق.

تولۇق تېكستى...

رايونىمىزدىكى يەرناملىرىغا قارايدىغان بولساق بىر – بىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان يەر ناملىرى خېلى كۆپ. بۇ يەر ناملارغا كىشىلىرىمىز خالىغانچە تەبىر بېرىپ كېلىۋاتىدۇ. يەرناملىرىغا خالىغانچە تەبىر بېرىش تۈپتىن خاتا. ئۇنىڭغا چوقۇم ئىلمىي ۋە پاتكىتلىق تەبىر بېرىش كېرەك. شىنجاڭدا كارىز بىلەن مۇناسىۋەتلىك يەرناملىرى مىڭدىن ئاشىدۇ. بەزى كارىزلارنىڭ نامى چوڭ – كىچىك دەپ ئايرىلىپ كەلمەكتە. پىچان ناھىيىسىنىڭ پىچان بازىرى ۋە پىچان يېزىسى تەۋەسىدە ئىككى كارىز «چوڭ تېتىر كارىزى»، «كىچىك تېتىر كارىزى» دەيدىغان ئىككى كارىز بار. بۇ كارىزنىڭ نامىدىكى «تېتىر» دېگەن سۆزنىڭ ئىزاھاتى مۇنداق:

تولۇق تېكستى...